Ezelsoor is een miniem boekje dat ik op de boekenmarkt in Deventer op de kop heb getikt. Eigenlijk alleen vanwege het omslag dat mij heel erg beviel.

Op voor- en achterzijde zien we respectievelijk een mannetjes- en vrouwtjesezel. Het geheel is in zwart en geel gedrukt. Maar door gebruik te maken van uitsparingen uit beide drukgangen doet ook de kleur van het vezelige omslagkarton ‘als kleur’ mee (zo ontstaan mede de poten en het lijf van de ezel op de voorzijde; en het vlak rond ‘oor’). Bovendien zijn het geel en zwart gedeeltelijk over elkaar gedrukt en gedeeltelijk niet waardoor er twee zwarten ontstaan (het vlak rond ‘ezels’ is minder diepzwart). Het geheel is een spel van positief en diapositief in zwart en geel en wit. De diepte in de oren wordt gesuggereerd door ingeplakte stukjes tekst uit een krant of tijdschrift.* Eerst dacht ik dat de vier oortjes boven aan het omslag beschadigd waren door gebruik. Maar wie goed kijkt, ziet dat de krantentekstjes deels over de verder onbedrukte witte oortjes van het omslag vallen. Het is een ontwerpgrapje: ezelsoortjes in de ezelsoren die precies in de vier hoeken van het omslag eindigen.

De naam van de ontwerpster staat op de achterkant: ‘Dalenoord’ staat voor Jenny Dalenoord, geboren op 17 juni 1918 in Cheribon op Java. Ze illustreerde heel veel boeken, van zichzelf, maar ook van beroemde schrijfsters als An Rutgers van der Loeff, Els Pelgrom, Miep Diekman en Annie M.G. Schmidt. Daarnaast was ze bekend om haar vrije werk waarin ze heel verschillende technieken en materialen gebruikte. Dat vrije kunstenaarschap is in dit omslag terug te zien in het gebruik van druktechniek, de getekende letters en het gebruik van de tekstsnippers.

Deze ezeltjes zijn niet de enige die ze maakte. In december 1952 ontving ze voor haar linoleumsnede Ezelmarkt in Granada de Jacob Maris Materiaalprijs in de categorie grafiek (2^de prijs achter Hubert Bekman, zie krantenknipsel).

Vlucht naar Egypte, gemengde techniek

Ezelmarkt, Granada (1951) Linosnede

Van de schrijver, Kees Stip, ook bekend als Trijntje Fop, leerde ik vroeger geestdriftig een aantal dierenverzen uit het hoofd. Maar Ezelsoor is proza, in 1957 geschreven voor de
Nederlandse Boekverkopersbond, ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de bond. Het verhaaltje, over een verliefd boek dat na jaren van omzwervingen in tweedehandszaakjes eindelijk zijn geliefde Franse boekje met het witte kaft terugvindt, komt nu nogal belegen over. Ook de woordgrapjes werken minder goed dan in de verzen. Kees Stip schreef er  enkele met de titel Op een ezel waarvan ik deze vanwege het ‘oor’  het meest toepasselijk vindt:

Een ezel klaagde in De Koog:
“De splinters in ons eigen oog
Zijn balken in eenanders ogen.”
Zijn zuster sprak toen onbewogen:
“Dat heeft dan altijd nog iets voor
op balken in eenanders oor.”

De uitgever van Kees Stip, L.J.C. Boucher uit Den Haag, had een grote voorliefde voor mooi verzorgde boeken en deed de typografie van dit kleine boekje, bijna een schriftje, zelf. Hij gebruikte daarvoor de 10 punts Caledonia letter van W.A. Dwiggins (ca. 1938). Opvallend is dat het boekje geen paginacijfers heeft meegekregen (en geen ISBN). Het is antiquarisch op het internet al voor een paar euro te verkrijgen. Wie de inhoud niet interessant genoeg vindt, vouwt het open en heeft een prachtig plaatje.

* Uit de schaarse stukjes woord maak ik op dat het gaat over (de schilderkunst aan) het Montenegrijnse hof van de Crnojevic-dynastie in de 15^e eeuw. Voor boekhistorici is dit geen onbelangrijke familie omdat Djuradj Crnojevic in 1493 de eerste drukkerij in Zuidoost-Europa oprichtte in de Montenegrijnse hoofdstad Cetinje. Van deze pers zijn vijf religieuze boeken bewaard gebleven. Ezeltjes waren overigens tot voor kort overal in de Montenegrijnse bergen aanwezig.

Utrechts Nieuwsblad, 15-12-1952

Meer informatie over Jenny Dalenoord:
Ina Versteeg, Jenny Dalenoord. Deel 7 uit de serie Haags Palet, Stichting Haagse Beeldende Kunst en Kunstnijverheid, 2004; waaraan ik informatie en de zwart-witte ezelplaatjes heb ontleend.
- http://www.rogerarts.com/artists/dalenoord/dalenoorddescr.htm (kort over haar leven
- http://www.panorama-mesdag.com/#pagina=1244 (over haar tentoonstelling in Mesdag)
- http://www.archive.org/details/9antsJennyDalenoordatKrisKrasbookshop (een filmpje waarin Jenny Dalenoord te zien is)

Boek over het maken van boeken van Huib van Krimpen was bij het verschijnen van de tweede druk in 1986 meteen mijn favoriete boek, al kon ik het door de prijs van 145 gulden nauwelijks betalen. Het was een echt kloek naslagwerk waarin alles over het maken van boeken bij elkaar was gebracht. En Van Krimpen beperkte zich niet tot technische uiteenzettingen maar hanteerde ook allerlei normen waar de boekenmaker zich aan te houden had: sommige typografische oplossingen waren mooi of niet mooi, toegestaan of niet toegestaan. Ook de aloude vraag of de vormgever in de eerste plaats een dienende of een artistieke rol heeft, kwam uitgebreid aan de orde. Voor mij waren het in mijn beginjaren in het boekenvak nieuwe en belangrijke kwesties.

De eerste druk van het boek, uit 1966, werd meteen gezien als een standaardwerk voor vormgevers en alle anderen die bij het maken van ‘boeken van hoge kwaliteit’ betrokken waren: uitgevers, redacteuren, zetters en binders. Deze editie stond nog helemaal in de traditie van het zetten en drukken met lood. Twintig jaar later, als de tweede druk verschijnt, heeft er een technologische revolutie plaatsgevonden. Toch begint de totaal herziene druk uit dat jaar paginagroot met de volgende tekst in hoofdletters: ‘Pause stranger: you stand in a COMPOSING ROOM. Here metal stamps called types are assembled by skilful hands into the master-patterns from which the visible word is multiplied. Five centuries ago…’  En zo gaat deze bombastische tekst, die zowel ironisch als serieus is, nog even door.* Toch was mijn reden voor aanschaf vooral dat de moderne technieken van zetten en drukken met behulp van de computer werden behandeld.

Van Krimpen realiseert zich dat hij midden in dit moderniseringsproces zit en wil met het boek enerzijds de verworvenheden van de traditionele technieken overdragen aan de computergeneratie. Het beste voorbeeld daarvan is het hoofdstuk ‘Parade van boekletters’ waarin hij zo’n 55 klassieke loden boekletters laat zien en behandelt; de pagina’s van deze ‘parade’ zijn zelfs in lood gedrukt. Zo stelt hij de kwaliteit van deze letters ten voorbeeld aan de moderne techniek die op dat moment nog verre van volmaakt is. Anderzijds kijkt hij naar de toekomst en gaat de discussie aan over ‘het einde van het boek’. Van Krimpen citeert auteurs die net als hij vinden dat ‘het boek – en meer in het algemeen: het gedrukte medium -  onontbeerlijk is en onontbeerlijk zal blijven’. Hij volgt de redenering van Bruce Owen van Stanford University: ‘Het gedrukte woord kan bogen op een unieke combinatie van voordelen: duurzaamheid, compactheid, draagbaarheid en lage prijs (…). Wil de elektronica het winnen van de druk, dan zullen deze eigenschappen in een nóg gunstiger combinatie verenigd moeten worden.’

Die ‘gunstiger combinatie’ lijkt er nu te komen. Deze week was bijvoorbeeld de introductie van de Sony 6inch Touch Reader Digital Book en de voorspelling is dat het de doorbraak zal betekenen voor het elektronische lezen. De digitale reader is nu al compact en draagbaar en ook goedkoop, gezien de hoeveelheid boeken (en binnenkort misschien kranten) die erop kan. Maar duurzaam…? Dat is gezien de uiteenlopende ontwikkelingen nog een onzekere vraag.

—

* Dit is de volledige tekst:
‘Pause stranger: You stand in a COMPOSING ROOM. Here metal stamps called types are assembled by skilful hands into the master-patterns from which the visible word is multiplied. Five centuries ago the invention of movable type opened a new epoch in human history by releasing the common people from the thralldom of illiteracy and setting their feet upon the road to self-government. You who travel that high road touch not without reverence these leaden symbols of your freedom. Remember your incalculable debt to the compositor whose patient, nimble fingers built for you letter upon letter a thousand stairways to the stars.’

Keer terug naar Archief

Ricordo di Firenze, 32 Vedute (Herinneringen aan Florence, 32 uitzichten) heb ik een paar jaar geleden gekocht op de grote boekenmarkt in mijn geboortestad Deventer. Niet zozeer vanwege de inhoud, een tijdsbeeld in foto’s van Florence aan het begin van de 20ste eeuw, maar enkel en alleen vanwege de vorm. Van buiten lijkt het een boekje en wie het opendoet kan ook de 32 pagina’s omslaan als in een gewoon boek. Toch voelt het niet gewoon omdat de pagina’s dubbel zijn en los in de rug zitten. Aan het eind gekomen, blijkt het een boek van één vel papier. Als je voorzichtig aan de laatste pagina trekt, komt er als vanzelf een lang lint zigzag- of harmonicagevouwen papier naar buiten met alle foto’s op een rij.

De vorm van een boekomslag met één zo’n langgerekt lint heet in het boekenvak een ‘leporelloboek’ en werd en wordt veel voor ansichten gebruikt. Op het internet zijn gemakkelijk exemplaren te vinden die teruggaan tot ca. 1860. Het boekje hiernaast maakt deel uit van een hele serie van Italiaanse steden. Ook in Duitsland en Nederland was zo’n ansichtenleporello in boekvorm een buitengewoon gewild artikel. Dat had te maken met de lux ogende boekband die vooral moest verhullen dat we hier met een massaproduct voor toeristen van doen hadden. Deze oude leporello´s zijn nog ruim voorhanden en de prijzen op het internet zijn niet spectaculair: van ca. € 45 voor een exemplaar uit 1860 tot € 8 voor de Venetië-versie in de reeks waar ook Florence deel van uitmaakt. Wat ik betaald heb, weet ik niet meer. Uiteraard is de staat waarin de leporello verkeert het belangrijkste voor de prijs.

Hoe is dit boekje gemaakt? Het kartonnen omslag is met rood papier omplakt, waarna er in zowel voor- als achterzijde met kracht een voorstelling is ingedrukt, zodat er reliëf ontstaat. In vaktermen: een blindpreeg. Op de voorzijde is het reliëf van de blindpreeg zo dat er een vierkleurenplaatje op geplakt kan worden waarvan delen van de voorstelling precies met de preeg samenvallen. De grote O‑laurierkrans in groen is verhoogd, net als de afhangende trossen groen en de vazen met de gele rozen. Ook de ‘gouden’ tekst van de titel is verhoogd. In het midden van de laurierkrans een tekening van het Palazzo Vecchio (nagetekend van een foto uit het binnenwerk). De combinatie van goud, groen en rood met het driedimensionale van de preeg brengt de uitstraling van luxe teweeg: een echt hebbeding!

Op de achterzijde zien we het drukkersmerk gepreegd, het lijken een verticaal en een horizontaal vervlochten C omsloten door een M. Rechtsonder op het landkaartje staat uiterst klein en beroerd gedrukt (waarschijnlijk): Grafico Cesaro Cosela Milano. Het drukkersmerk zou dan de laatste drie initialen uitbeelden. Het internet bracht me niet verder. Als uitgever wordt door verschillende sites van ansichtenverzamelaars c.q. -aanbieders Edizioni A. Scrocchi uit Milaan genoemd. De boekjes werden door hen over een lengte van jaren op de markt gebracht, in ieder geval van 1920 tot 1930.

Van binnen opent de leporello met vier pagina’s panorama van de stad waarna nog 28 afzonderlijke foto’s per pagina. Achterop is steeds een beschrijving in vier talen afgedrukt (Italiaans, Frans, Engels, Duits). Omdat er geen ingeplakte rug is (de smalle plakrand van de leporello zit uiterst links op de binnenkant van het omslag), heeft de uitgever die binnenkant benut door er over de volle breedte een in perspectief getekend kaartje met belangrijke gebouwen van de stad Florence in te plakken.

Waar komt de vakterm leporello vandaan? Leporello is de naam van de bediende van Don Giovanni in Mozarts gelijknamige opera  uit 1787. In de opera komt een door Leporello gezongen aria voor waarin hij tegenover een verblufte Donna Elvira uit een ‘catalogus’ opsomt hoeveel geliefden zijn meester al heeft verschalkt. Leporello trekt tijdens die opsomming de lange harmonicagevouwen lijst uit het omslag van de catalogus tevoorschijn. Op Youtube staan tal van uitvoeringen van deze aria, die begint met de woorden Madamina, il catalogo è questo… In de uitvoering uit 1960 met Rolando Panerai als Leporello wordt het principe van hoe een leporello gevouwen dient te worden een minuutje voor het einde goed gedemonstreerd. De ariaversie uit de film Don Giovanni van Joseph Losey uit 1979 is een lust voor het oog. Er wordt een mooi ritme opgebouwd tussen de harmonica van de leporello en de trappen van de 16e-eeuwse villa van Palladio, ‘La Rotonda’, in Vicenza, een belangrijke opnamelocatie in de film.

Dit leporelloboekje is misschien niet heel uniek maar voor mij nog wel steeds een echt hebbeding.

Keer terug naar Archief

_________________________________________________________________________________

Explosief drukwerk is het gevolg van een al meer dan 30 jaar durende verzamelwoede van grafisch vormgeefster Lies Ros: vuurwerkverpakkingen! Rond oud en nieuw schuwt ze de straat omdat ze ronduit bang is voor vuurwerk, vooral voor rotjes en andere knallers. Maar in de eerste dagen van elk nieuw jaar, ook in 2010 zal dat zo zijn, loopt Lies met haar neus over de grond door Amsterdam en raapt de beschadigde, doorweekte maar grafisch vaak onweerstaanbare vuurwerkverpakkingen van de straat. Thuis worden ze liefdevol platgestreken en te drogen gelegd. In 2006 werd in de Typogallery van Ewald Spieker, naar eigen zeggen ‘typograaf’ en ‘letterheer’, in Amsterdam een expositie met uitgave gewijd aan Lies’ verzameling. Explosief drukwerk staat echter ver af van een ‘boek bij de tentoonstelling’, het is een kunstwerk op zich met een eigen verhaal.

Vuurwerk is een vorm van geweld voor een feestelijke gelegenheid en die tweeslachtigheid komt in de verpakkingen sterk tot uiting: de titels en illustraties bewegen tussen roze opgewekt en morbide donker. Voor Lies Ros en Ewald Spieker is deze ambiguïteit de inspiratiebron geweest voor hun verhaal. Met geen andere middelen dan beeld en vormgeving, wordt van niet minder verhaald dan de Apocalyps. De enige taal bestaat uit een eindeloze alfabetische reeks van vuurwerkbenamingen die het eerste kleurige schutblad vult en via een lint van dunne bovenmarges doorloopt naar het achterste schutblad en dat weer geheel uitvult. Binnen die omsluiting is het boek door middel van drie rode, een zwart en een lichtblauw tussenvel verder in ‘hoofdstukken’ verdeeld van ieder twee tot vijf dubbelvellen.

In de eerste sectie zien we de paradijselijke wereld van Smiling plum blossoms in een pandafauna en roze bloemenflora. Dan arriveert de mens, er wordt gezongen en gebouwd in het licht van Flash light house en Happy lamp en misschien ook gewerkt onder de Silver Mine Fountain, grafisch een van de mooiste platen. Daarna verandert de sfeer door de dreiging van gevleugelde monsters en de eerste wapens; de tijd van de Widow maker. In het derde deel is het plotseling een en al bommen en raketten, naast de Bindu Atom Bomb huilt een schattig meisje hete tranen. Het zwarte tussenvel markeert de ondergang van het vrolijke gekleurde paradijs in een gruwelijke wereld van platgeslagen, grofkorrelig gefotografeerde en van hun verpakkingen ontdane hulzen. De aarde is woest en leeg geworden. Maar na het lichtblauwe tussenvel gloort hoop. Op een prachtig dubbelblad herrijst de feniks uit haar as, met als laatste waarschuwing: ‘Light fuse and get away’.

De oplage van 50 exemplaren (dit exemplaar is nummer 15) heeft de makers tot keuzes gedwongen. Alles is digitaal in full colour gedrukt en zowel omslag als binnenwerk bestaat uit vellen A3 die door ontwerpster en letterheer zelf tot dubbele A4’s zijn gevouwen en licht bijgesneden tot 20 x 28,8 cm. De dichte kant steekt naar voren en de losse kanten eindigen in de rug. Deze methode is bekend van de zogenaamde Japanse bindwijze (overigens zijn er meer links op internet) waarbij de rug met een kleurige draad zo wordt genaaid dat een zichtbaar patroon ontstaat op voor- en achterplat. Dat was echter te kostbaar in tijd en geld bij deze oplage en de rug is nu simpel verlijmd.

Het colofon vermeld dat het Explosief drukwerk een uitgave is van Blauwdruk Amsterdam. Die naam blijkt ontleend te zijn aan één eerdere kleine uitgave van een aantal korte teksten, eigenhandig in blauw op de handpers gedrukte teksten. Daar is het voorlopig bij gebleven. Daarnaast attendeert het colofon de lezer erop dat Explosief drukwerk slechts ‘Een verzameling [is] uit de verzamelingen van Lies Ros’. Behalve ander drukwerk zoals affiches en Japanse verpakkingsmaterialen of zelfgemaakte foto’s van objets trouvés, verzamelt ze ook opgezette beesten. Een verstofte kraai kijkt al jaren vanaf de kast somber en wantrouwig uit op de werktafel waaraan Lies nieuwe plannen vorm krijgen.

Het origineel bij exemplaar 15

Een van de aardige verrassingen is dat je als koper van het boek (voor € 85 incl. btw nog enkele exemplaren bij Ewald Spieker te koop) een van de originelen uit de verzameling van Lies Ros erbij krijgt. Met naar haar zeggen nog tien vuilniszakken aan vuurwerkmateriaal op zolder is dat geen al te grote aanslag op de voorraad. En bovendien: het is bijna 31 december en dan kan Lies weer de straat op, al vindt ze de verpakkingen steeds lelijker worden.

Ik maak al drukwerk met Lies Ros vanaf de jaren tachtig, toen ze lid was van de ontwerpgroep Wild Plakken. Kijk voor een paar voorbeelden van onze samenwerking op de Publicatiespagina van deze site. In 1993 verscheen de catalogus Beeld tegen Beeld, bij de gelijknamige tentoonstelling over het werk van Wild Plakken. Die geeft een goed beeld van haar manier van werken. In De wereld moest anders. Grafisch ontwerpen en idealisme, Sandberg uitgave nr. 18 van het Sandberg Instituut, komt haar denken over grafische vormgeving op verschillende plaatsen aan de orde, met name op pp. 181-193. Lies maakte ook het logo voor de site van Bijzonderboek.nl.

Keer terug naar Archief

_________________________________________________________________________________

Becoming love with love (omslag hier beneden) heb ik pas een maand in mijn bezit. Ik was eigenlijk van plan op deze plek een heel ander boek te presenteren maar de uitwerking kostte meer tijd dan ik dacht, ik ging op vakantie naar Toronto en kwam met dit boek terug.

In een stadje net buiten Toronto, Dundas, leerde ik via vrienden de bibliofiele drukker William Rueter  kennen. Een ongelooflijk aardige, enthousiaste en actieve man, eigenaar van The Aliquando Press, een private press die vergelijkbaar is met een margedrukker in Nederland. Will maakt al bibliofiele boeken en losse druksels vanaf 1963. Niet alleen drukt hij vanuit een grote variatie aan lettertypen op prachtige papieren maar hij verzorgt zelf de hout- of linosneden, hij vertaalt, schrijft voorwoorden en maakt de boekbanden. Hij is nu met pensioen maar in zijn werkzame leven was hij 33 jaar actief bij de Toronto University Press waarvan het grootste deel als hoofd van de ontwerpafdeling. Bij het verschijnen van het honderdste boek in The Aliquando Press stelde hij een hele mooie en zorgvuldige catalogus samen, The Aliquando Century, in offset uitgebracht maar met een door Will Rueter zelf gedrukt omslag.

Will Rueter heeft Nederlandse kunstzinnige roots. De bekende typograaf en kunstenaar Pam G. Rueter, die eveneens bekend werd door zijn houtsnedes, was een neef van Will’s vader. De zus van Pam Rueter, Maria Hofker-Rueter, was een grafisch ontwerpster die na haar vertrek in de jaren dertig van de vorige eeuw naar Bali ging tekenen en schilderen. Met haar had Will een hele goede band. Hij maakte verschillende boekjes met haar werk waaronder Three sketches of Baliuit 1987 dat ook in de collectie van het Meermanno Museum/Huis van het boek is opgenomen.  Zijn band met  Nederland blijkt uit veel van zijn werk. Vertalingen van Nederlandstalige auteurs, van Hadewijch tot Hans Lodeizen worden in Canada in prachtige bibliofiele uitgaven vervaardigd.

Becoming love with love bevat drie gedichten van Hadewijch, de nog altijd een beetje mysterieuze en ook mystieke dichteres uit de eerste helft van de 13de eeuw. Haar liederen en gedichten staan aan het begin van de Nederlandse poëzie en zijn vervuld van de liefde, een ode op de liefde. Hier een stukje vertaling uit het titelgedicht:

Suer ende doncker ende overwreet            Bitter, dark, and desolate
Sijn der minnen weghe in haere beghin;     Are Love’s ways at the beginning;
Eer sele met minnen dienste ghesteet,       Before anyone becomes fulfilled in Love’s service
Faelgeert hi dicke ane den sin:                    He often feels desperate,
Daer hi waent verliesen, hets al ghewin.    Yet when he thinks he loses he wins.
Waer bi machmen dat bekinnen?                   How is this experienced?
Dats die en sparen meer noch min                By sparing neither much nor little,
Dan al hen gheven in minnen.                         By giving oneself to Love.

In de uitvoering is Becoming love with love (augustus 2009) een feest van gebruik van letters en papier. Om met dat laatste te beginnen: de omslag ‘is bound in “sun-printed” handmade Nepalese PN9 paper’  (hiernaast). Een papier, mooi om te zien en nog fijner om de delicate structuur aan je vingertoppen te voelen, Eigenlijk is het computerscherm niet geschikt om het weer te geven. De titel staat alleen op de rug op een geplakt papier. Het papier voor het binnenwerk is geschept Nideggen van het Duitse Zerkall, natuurlijk ogend, tegen het bruin aan. De vier linosneden die Rueter zelf vervaardigde, zijn gedrukt op handgemaakt Japansgozen kozo papier.*  De Nederlandse tekst is gezet uit Unciala en gedrukt in respectievelijk blauw, olijfgroen en rood, de vertaalde Engelse tekst uit Palatino is net als Inleiding en overige tekst in zwart gedrukt.

Tenslotte laat ik hier rechts alleen een plaatje zien van het nog veel gevarieerder uitgevoerde Tout passe (januari 2009), dat ik vorige week van Will ontving. Het is een fantastisch mooie leporello en dat begrip besprak ik in het stukje november/december; zie Archief.

* Er bevindt zich in Toronto een fantastische groothandel in handgemaakt Japans papier die werkelijk alles hebben wat op de traditionele manier nog door families in Japan wordt gemaakt: The Japanese Paper Place. Ze leveren tot in Amsterdam, firma Vlieger.

Keer terug naar Archief

_________________________________________________________________________________